Vấn đề 'Thượng Đế' hay Thiên Chúa (3)
(tiếp theo)
3. Sự can thiệp của Thượng Đế theo 'rượu cũ' thật sự
Nếu có nói đến sự can thiệp của Thượng Đế đối với sự ác của con người, thì một thần học gia Kitô giáo thường phải minh định tối thiểu như sau:
(1) Vì Thượng Đế là Đấng Toàn Thiện, vô cùng hoàn hảo, nên Ngài không thể là tác giả của tính ác nơi Hitler hay nơi bất kỳ con người nào khác. Ngài cũng không chịu trách nhiệm nào về sự xuất hiện của nó. Tính ác nơi con người là sự hư hỏng của nhân tính, và sự hư hỏng này phải là hậu quả cách nào đó đến từ chính chọn lựa tự do của con người. Rồi cho dù trong bản thân có tính ác, con người về nguyên tắc vẫn có tự do hành động theo nó hay không, vẫn có tự do chọn làm chủ nó và dần dần thay thế nó bằng tính thiện hay không. Ngay cả luật nhân quả chặt chẽ về nghiệp (karma) của Phật Giáo cũng không loại trừ tự do của con người. Dù một người đang bị tính ác lôi kéo mãnh liệt, nhà Phật vẫn khuyên y 'hồi đầu là ngạn' vì hiểu ngầm rằng y vẫn còn tự do theo nó hay không. Cho nên cũng chính con người, chứ không phải Thượng Đế, là kẻ chịu trách nhiệm về sự tồn tại và hoành hành của tính ác trong lịch sử. Nếu Thượng Đế đã quyết định tạo dựng con người với khả năng chọn lựa tự do, thì để không tự mâu thuẫn với chính quyết định của Ngài, Thượng Đế phải để cho con người thực hiện khả năng đó, kể cả khi chọn điều ác, tức chọn điều ngược lại với sự tốt lành của Ngài. Nếu Thượng Đế trong mọi trường hợp bao giờ cũng ngăn cản con người thực hiện khả năng chọn lựa tự do, thì theo lý Ngài đã không tạo dựng nó với khả năng đó làm gì.
(2) Nhưng đồng thời lý trí con người cũng khó có thể chấp nhận một vị Thượng Đế vô cùng tốt lành mà lại bỏ mặc những người tốt hay vô tội, để cho kẻ ác, nhất là kẻ ác như Hitler, muốn làm gì thì làm. Cũng vì những người tốt nên xem ra là điều hợp lý đó là Thượng Đế phải can thiệp cách nào đó để cho dù những chọn lựa sự ác đã thật sự xảy ra, thì cũng có không ít trường hợp mà hậu quả của những chọn lựa đó trên những người tốt, nếu không bị ngăn cản hoàn toàn cũng bị hạn chế phần nào (bằng không thì hậu quả trong thực tế chắc sẽ còn tai hại hơn). Nhưng cách nào là cách nào? Đứng trong một thời điểm giới hạn của lịch sử đương nhiên không thể biết được bằng cách nào mà Thượng Đế can thiệp để bảo vệ và phát triển sự thiện trong một biến cố, một sự kiện. Nhưng ngay cả sau một thời gian dài của lịch sử, nhìn lui lại một biến cố, một sự kiện, dù bức tranh có phần rõ hơn, thì trí năng hữu hạn của con người vẫn không thể biết chắc, lại càng không thể biết hết về cách thức mà Thượng Đế can thiệp đối với biến cố, sự kiện đó (nói chi đến trong tương quan với các sự kiện, các biến cố khác).
4. Vấn đề sự ác vừa là một vấn đề của trí năng con người vừa là một huyền nhiệm vượt quá nó
Những minh định tối thiểu vừa nói trên của một nhà thần học Kitô giáo điển hình chỉ là phác họa sơ sài và đương nhiên thiếu sót[1], lý do một phần là vì bài viết này của tôi không phải là chỗ để bàn luận cách thích đáng về vấn đề sự ác hay sự dữ theo thần học Kitô giáo.
Nhưng cho dù có điều kiện để bàn luận cách thích đáng, thì đối với vấn đề vô cùng nhứt nhối này, một vấn đề hành hạ con người từ khi con người lần đầu tiên vượt lên trên tri thức thường nghiệm, vẫn không có lý luận triết học hay tôn giáo nào thực sự thỏa đáng, hoàn toàn thỏa mãn lòng người, nhất là lúc một người thật sự đang chịu đau khổ do sự ác gây nên. Dầu vậy không phải vì thế mà nên vứt bỏ mọi suy tư nghiêm túc của triết học và tôn giáo về vấn đề này. Đúng là lúc đang trọng thương vì bị tên bắn, thì như nhà Phật thường dạy, điều cần kíp nhất là làm sao chữa lành vết thương, chứ không phải là tìm hiểu mủi tên từ đâu tới, do ai bắn, bắn lầm hay cố ý, vv... Nhưng chắc chắn vẫn có lúc cần tìm trả lời cho những câu hỏi như thế, có khi lại rất cần (chẳng hạn có phải đó là mủi tên của một kẻ thù giấu mặt nhưng rất có thể thường ở gần nạn nhân vv...). Câu hỏi mang tính thiết thân: 'Làm sao thoát khỏi được sự ác và đau khổ do nó gây ra?' và câu hỏi mang tính suy lý: 'Bản tính, căn nguyên, ý nghĩa của sự ác là gì' thật ra không thể tách rời nhau mà phụ thuộc nhau. Hai câu hỏi này là hai mặt của cùng một vấn đề: vấn đề sự ác vừa là vấn đề về bản tính, căn nguyên, và ý nghĩa của nó, đồng thời cũng là vấn đề giải thoát khỏi nó. Chính vì thế mà hiểu sai về bản tính và căn nguyên của sự ác có thể cản trở con người tìm gặp sự giải thoát đích thật, thậm chí khiến con người dễ dàng bị mê hoặc, bị giam hãm trong những thứ giải thoát giả dối hay ảo tưởng, chẳng hạn như thiên đường xã hội cộng sản mà thuyết Marxiste-Leniniste đã vẽ ra và hứa hẹn với tầng lớp vô sản. Cho nên con người vẫn cần những suy tư nghiêm túc của triết học và tôn giáo về vấn đề sự ác cho dù những suy tư đó vẫn không thể đủ.Tại sao không thể đủ? Không thể đủ bởi vì trí năng con người không bao giờ hiểu thấu về bản tính, căn nguyên, và ý nghĩa của sự ác. Nhưng không chỉ có thế. Cho dù trí năng có hiểu thấu, thì chuyện giải thoát khỏi sự ác vẫn vượt quá khả năng của con người. Con người không những đau những cái đau là hậu quả của sự ác mà còn đau vì cảm nhận sự bất lực của mình trước quyền lực của sự ác. Do đó nếu cả triết học và tôn giáo đều có thể đặt vấn đề về bản tính và căn nguyên của sự ác, thì sự cứu độ, sự giải thoát khỏi sự ác, nếu có, chỉ có thể tìm ở nơi một mình tôn giáo, ở nơi niềm tin tôn giáo, một lãnh vực không những thiết yếu phân biệt với triết học mà còn giả định những thực tại ở ngoài hay đúng hơn vượt quá giới hạn của bản tính con người.
5. Câu trả lời của Kitô giáo
Kết luận vừa nói trên cho thấy lý do người ta nên tìm nơi Kitô giáo câu trả lời cho vấn đề cứu thoát khỏi sự ác, nghĩa là khỏi tội lỗi và hậu quả của nó, nhiều hơn là cho vấn đề bản tính và căn nguyên của sự ác. Mặc khải của Thượng Đế được lưu truyền trong Kinh Thánh của Kitô giáo đương nhiên phủ định Thượng Đế chịu bất kỳ trách nhiệm nào đối với sự ác (theo nghĩa là tội lỗi và những hậu quả trực tiếp của nó). Ngài không muốn sự ác bằng bất cứ cách nào. Sự ác xuất hiện hoàn toàn là do chọn lựa tự do của thụ tạo có trí năng, nhất là chọn lựa sai trái đầu tiên của nguyên tổ loài người. Nhưng trung tâm của mặc khải Kitô giáo vẫn là về sự giải thoát hay cứu độ của Thượng Đế. Nhờ được Thượng Đế mặc khải mà Kitô giáo tuyên xưng rằng không phải sự ác mà chính Thượng Đế mới có câu trả lời sau cùng. Thượng Đế đã không cho phép sự ác xuất hiện, nếu Ngài không làm phát sinh điều tốt lành từ chính sự ác đó[2]. Thượng Đế của Kitô giáo là một Đấng quá yêu thương con người, kể cả khi y trở thành kẻ gian ác Ngài cũng không muốn y phải chết nhưng muốn y ăn năn sám hối mà được sống[3]. Ngài yêu thương con người đến mức cho Con Một Ngài là Đức Giê-su Kitô trở thành người và gánh chịu mọi tội lỗi và những hậu quả của nó (bao gồm sự chết) để nhờ đó mà giải thoát con người khỏi sự ác. Như vậy từ sự dữ luân lý lớn nhất, là cái chết của Con Một Ngài, Ngài đã rút ra những điều tốt lành vĩ đại nhất, đó là việc tôn vinh Con Một Ngài và sự cứu độ con người[4]. Mặc dầu nhìn từ phía con người sự ác vẫn còn hiện hữu và hoành hành, nếu không phải là ngày càng hung tợn hơn, nhưng xét theo cái nhìn của Thượng Đế được tiếp nhận trong đức Tin thì sự ác đã bị đánh bại trong căn bản rồi, chỉ chờ ngày khai tử. Ngày khai tử đó chính là Ngày Cánh Chung, tức kết cục của lịch sử nhân loại, là ngày mà chiến thắng của Thượng Đế đối với sự ác mới được mặc khải rõ ràng cho mọi mắt phàm và mới được áp dụng cách chung cục và toàn vẹn cho những tâm hồn thích hợp để lãnh nhận nó. Trước ngày đó và bao lâu còn ở trên trần thế này thì sự giải thoát toàn vẹn hay chiến thắng đang nói không phải là đối tượng để thấy mà là đối tượng để tin, đối tượng của lòng trông cậy, chờ đợi trong hy vọng chắc chắn. Dầu vậy, chiến thắng đó cũng đang được cảm nghiệm phần nào bởi những tâm hồn biết đón nhận nó bằng một đức Tin thích đáng. Như được minh chứng trong đời sống các vị thánh của Kitô giáo, đức Tin càng được thanh luyện, càng tinh ròng, càng hoàn hảo thì người tin càng cảm nghiệm nhiều hơn, sâu hơn chiến thắng của Thượng Đế đối với sự ác, cho dù người đó đang chịu đau khổ do sự ác gây ra. Dù xem ra nghịch thường nhưng đúng thật là ai tin Thượng Đế cách hoàn hảo thì càng chịu đau khổ lại càng cảm nghiệm hơn chiến thắng này của Ngài, bởi vì Ngài đã chiến thắng sự ác bằng cách chịu đau khổ vì nó, nhưng trong tình yêu thương tha thứ đối với con người.
(còn tiếp)
Lm. Phaolô Trần Xuân Tâm
--------------------------------------------------------
[1] Ví dụ tôi không bàn đến ở đây sự phân biệt giữa sự dữ tự nhiên như thiên tai và bệnh tật và sự dữ luân lý hay sự ác như tội lỗi và những hậu quả của chúng.
[2] Tham chiếu: Bản Toát Yếu Sách Giáo Lý của Hội Thánh Công Giáo, câu 58.
[3] Đối chiếu: Kinh Thánh Cựu Ước, sách Ngôn sứ Êzêkiel, chương 33, câu 11.
[4] Tham chiếu: Bản Toát Yếu Sách Giáo Lý của Hội Thánh Công Giáo, câu 58.
Bài liên quan: